زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
 يك فراز و هزار فرود

خودكفايي گندم؛

 يك فراز و هزار فرود

كاووس واضحي -پژوهشگر اقتصاد سياسي-

آن زمان كه مركانتليست‌ها/  سوداگرانِ مُصر بر خودكفايي در سده‌هاي هفدهم و هجدهم ميلادي با استحكام پايه‌هاي اقتصاد سرمايه‌داري و غلبه انديشه‌هاي اقتصاددانان كلاسيك، همچون "ديويد ريكاردو" و نظريه‌هاي تجارت‌جهاني مزيت نسبي و مطلق -به‌عنوان پايه‌هاي نظام "سرمايه‌داري و ليبراليسم " اقتصادي-

بر بستر مرگ نظري فرو مي‌غلطيدند، هرگز فكر نمي‌كردند، سه قرن بعد، درگوشه ديگري از جهان، وارثاني خواهند داشت كه روحشان را شاد كنند.

خودكفايي گندم در ايران به سال‌هاي اول انقلاب برمي‌گردد. با عنايت به شعار استقلال اقتصادي انقلاب،خودكفايي نيز همواره به‌عنوان يكي از پايه‌ها و بنيادهاي آن مورد توجه قرارگرفت و مفهومي همزاد و همراه انقلاب شد.  در راستاي مقابله با تمايلات هميشگي غرب در وابسته‌كردن كشورهاي در حال توسعه -به‌ويژه در دوران اوليه انقلاب- نمي‌توانستيم و هنوزهم نمي‌توانيم به سادگي از مفهوم خودكفايي بگذريم و بي‌تفاوت باشيم.

اما اين خودكفايي -دست كم از ديد نگارنده- دو مرز معين و به اصطلاح خط قرمز دارد: "امكان‌پذيري" و"بها". آيا كشاورزي ايران داراي ظرفيت لازم براي تحقق خودكفايي به‌طور پايدار درگندم و ديگر محصولات استراتژيك هست؟ هزينه و بهاي اين خودكفايي چيست؟ اگر چنانچه شرايط براي تحقق خودكفايي وجود نداشته باشد‌، اصرار برآن، فرسايشي، اتلاف منابع و زيانبار خواهد بود.

"خودكفايي" به دليل بار سياسي و ايدئولوژيكي، سايه سنگيني بر كشاورزي كشورگسترانده و برنامه‌ريزي دركشاورزي، كارزاري شبه جنگي، ناوگاني و اضطراري به خود گرفته و در جهت زيرپا گذاشتن قواعد متعارف در توسعه كشاورزي حركت مي‌نمايد.

بنابراين توسعه كشاورزي دركليت‌، يا فراموش شده يا به امور بي‌اهميت تقليل يافته است.تحليل محتواي سخنان برنامه‌ريزان بخش كشاورزي در ارتباط با بكارگيري دو مفهوم "توسعه كشاورزي و خودكفايي گندم" نشان مي‌دهد كه دومي بر اولي به‌طور عجيبي پيشي گرفته و اين سبقت، در اداره اموركشاورزي، مطابق با قواعد متعارف، خلل وارد كرده است. قدسي كردن گندم، از اهميت ديگر محصولات كشاورزي كاسته است.

توقع خودكفايي از جامعه‌اي كه عمده تلاش آن براي "بقاء" و ازنظرتاريخي، بر لبه پرتگاه ايستاده، دور از انصاف است. رنگ سياسي و ايدئولوژيكي خودكفايي گندم، به تدريج بر ديگر بسترهاي زندگي اجتماعي‌مان، مانند: آب‌، محيط زيست‌، سرنوشت آيندگان وكيفيت رشد عوامل و روابط اجتماعي توليد‌، نفوذ كرده وآن‌ها را نيز همانند خود، بد رنگ و بي‌شكل گردانده است.

پايداري خودكفايي همواره مورد مناقشه است. نگارنده هم معتقد است؛ نتايج خودكفايي ناپايدار است. در سال‌هاي زراعي 81 تا 86 توليد گندم همواره بالاي 13 ميليون تن و در سال زراعي 85-84 بالغ بر16 ميليون تن بود. خودكفايي منتج از فعل و انفعالات دروني نظام‌، ارتقاي شيوه توليد و توسعه كشاورزي نيست. بلكه مبتني بر بسيج ابزار، حمايت‌ها وبرنامه‌ها در خارج از نظام بهره‌برداري است.

لذا در صورت فقدان يا كاهش حمايت‌ها و يا تعلل در چيدمان برنامه‌ها و اقدامات‌، نتايج به‌يك‌باره فرو مي‌ريزد و چون چنين است نتايج همواره مشكوك و غيرپايدار است و به دليل منطبق‌ نبودن با خواست دروني توليدكنندگان، به يك جريان دائمي و مداوم تبديل نمي‌شود. درحال حاضر ظرفيت‌هاي بخش كشاورزي و ساختارهاي موجود‌، از جمله فرسايش خاك و محدوديت‌هاي آب، چنين امكاني را نمي‌دهد.

اگر خشكسالي باشد، نخواهيم توانست بيش از 6 ميليون تن گندم توليد كنيم؛ حتي اراضي زير كشت آبي گندم نيز به‌تقريب به بارندگي‌ها وابسته است. در صورت عدم بارش‌ها، عملكرد گندم شديداً كاهش مي‌يابد. تجربه‌اي كه بارها و بارها تكرار شده است.

راز خودكفايي گندم؛ در درجه اول در باران نهفته و درجه دوم در ظرفيتي كه برنامه‌ريزان پيش و پس مهندس حجتي به دليل عدم كارايي و مديريت ضعيف از دست داده بودند.

اين مسايل حكايت از سستي بنياد خودكفايي دارد. در اين شرايط اصرار بر خودكفايي، فرسايشي و اتلاف منابع خواهد بود. همواره انگشت اتهام در مورد بحران آب به سمت كشاورزي دراز است. اگر بخواهيم سهم و حقوق كشاورزان را در مقايسه با بخش صنعت‌، برق و شرب در نظر بگيريم، همواره مي‌بايست به طرفداري ازكشاورزان، تعصب نشان دهيم و بر حقوقشان پافشاري كنيم. اما زماني كه شيوه‌هاي پس افتاده كشاورزي و بهره‌وري بسيار پايين آب و مهمتر از همه حجم نازل و كم ارزش توليد كشاورزي -به‌عنوان مثال؛ توليد حدود 5 تن گندم توسط يك خانوار و مساله سيب دراروميه و - ... را در مقايسه با سهمي كه در بحران آب بوجود مي‌آورد، در نظر بگيريم، مي‌بينيم كه اين انگشت اتهام بي‌سبب نبوده است.

منشأ اصلي بحران آب، كشاورزي از شكل افتاده و تحت فشار از جانب مساله خودكفايي درگندم است. علت اينكه نمايندگان محترم و بسياري از مسئولين در برابر پيشنهاد طرح "نكاشت" ناراحت‌، عصباني و مقاومت نشان مي‌دهند، اين است كه گندم و آفريننده آن‌، يعني"دهقان"رنگ قدسي گرفته است.

در صورتي‌كه با انجام طرح نكاشت-مطابق با پيشنهادي كه نگارنده دريادداشتي تحت عنوان؛ اهميت تاريخي طرح نكاشت و اعاده حيثيت از زمين داده‌ام- هم رودخانه‌ها و درياچه‌ها به آب خواهند رسيد و هم از زمين اعاده حيثيت خواهد شد.

زمين‌هايي‌كه بدون توجه به تبعات زيست محيطي -فرسايش خاك وآب‌بري فراوان- حريصانه براي خوكفايي گندم شخم خورده‌اند. 

قاطي كردن گندم‌هاي قاچاق و جديداً مساله قاطي كردن ماسه به گندم‌ها از جمله امور ناصحيحي است كه از دامن خودكفايي بيرون زده است. آمار بيش از دو ميليون تن براي قاطي كردن گندم قاچاق و 7 درصد براي قاطي كردن ماسه مطرح است. هدف اثبات و يا نفي اين آمارها نيست. بلكه هدف، ارائه علائم و نشانه‌هاي نامتعارف و غيراخلاقي در حوزه توليد و برنامه‌ريزي است كه در پرتو طرح خودكفايي گندم -به لحاظ تداوم طولاني انحصار دولت- بوجود آمده است.

خودكفايي گندم، پيوند ناگسستني با خريدهاي تضميني دارد. دولت‌، حدود 90 درصد ازگندم كشاورزان را مي‌خرد. عمدتاً درگزارش‌هاي دولت به‌جاي ميزان توليد‌، ميزان خريد آورده مي‌شود. شايد بتوان گفت‌، دست مردم و بخش خصوصي از مبادله گندم بطور ريشه‌اي كوتاه شده است.

ايران به‌عنوان يك كشور سرمايه‌داري،

با خريدهاي تضميني، يك برنامه سوسياليستي به اجرا مي‌گذارد.

اتخاذ راه‌حل سوسياليستي در عين ‌حال كه جامعه به سرمايه‌داري شدن نياز دارد، تناقض‌آميز بوده و مانعي مهم در توسعه كشاورزي است.  با توجه به سايه سنگين دولت، همواره قيمت‌هاي تضميني ناعادلانه تعيين مي‌شود. همچنين، با خريد گندم، كلاً منبع انباشت سرمايه از روستا خارج مي‌شود. با خارج‌شدن مازاد كشاورزي از مناطق روستايي (با توجه به اهميت "حوزه گردش كالا" در انباشت سرمايه)، چرخش سرمايه در اين مناطق به حداقل رسيده و اين فرايند، سد راه انباشت سرمايه و نهايتاً كندي مناسبات رشد دركشاورزي مي‌گردد.  خريدهاي تضميني كه بدين شكل با مساله خودكفايي گندم گره خورده و به غلط، مقبوليت عام و طولاني يافته، ماهيتي به‌غايت ضدتوسعه‌اي دارد.

ماهنامه دام و کشت و صنعت - شماره ۲۱۱ - سال ۱۳۹۶

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow