زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
اقتصاد كاشت خارشتر

اقتصاد كاشت خارشتر

خارشتر؛ گياه «كوهان‌دار»

نویسنده: محمدرضا منصوریان

خارشتر -Alhagi Maurorum Medik- كه با نام علف ترنجبين هم شناسايي مي‌شود، يكي از گياهان شورزي و سازگار با آب‌هاي با درجه سختي بالا، قابليت رشد در شرايط بياباني خشك و نيمه‌خشك را دارد و توسعه آن از طريق قلمه زدن و نيز كاشت بذر توصيه شده است. نياز آبي اين گياه متغير بوده كه به‌طور متوسط سه هزار ليتر در هكتار برآورد شده است. با توجه به عمق ريشه‌ها، بارندگي كمتر از 150 ميلي‌متر و بعضا زير 100 ميلي‌متر هم مي‌تواند نياز آبي اين گياه را پوشش دهد. خارشتر نسبت به تنش‌هاي شوري و سرما نيز مقاومت قابل‌توجهي دارد.

بيابان‌هاي مركزي ايران بهترين شرايط را در حال حاضر براي رشد اين گياه تقريبا ناشناخته در امر كشاورزي دارد. به‌طوري كه علاوه‌بر اشتغال‌زايي مي‌ةوان از آن در تغذيه سفره‌هاي زيرزميني و توليد گياهان دارويي نيز استفاده كرد. پروتئين خام و ماده آلي آن به ترتيب حدود 10 و 90درصد است. به‌صورت علوفه خشك يا سيلو شده قابل استفاده در تغذيه دام بالاخص به‌عنوان جايگزين مخلوط كاه و يونجه است.

كاربرد خارشتر در دامداري و زنبورداري

خارشتر از گياهاني است كه محصولات حاصل از آن هم به‌صورت مستقيم و هم غيرمستقيم، در صنايع دام و طيور، صنايع غذايي و صنايع دارويي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. از مهمترين محصولاتي كه نياز به تجهيزات خاصي براي استحصال و بهره‌برداري از آن بدست مي‌آيد، اندام هوايي خارشتر است كه در توليد خوراك دام مي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد. از موارد غيرمستقيم استفاده گياه خارشتر هم، استفاده از گل‌هاي آن توسط زنبورداران براي پرورش زنبور عسل و توليد عسل خارشتر است.

آزمايش‌هاي انجام شده در مورد ارزش غذايي گياه خارشتر به‌عنوان خوراك دام، حاكي از آن است كه اين گياه را به‌طور كلي مي‌توان از نظر كيفيت با علوفه متوسط مقايسه نمود. اطلاعات مربوط به تركيب شيميايي و مواد مغذي آن در مراحل مختلف نمونه‌برداري از گياه گوياي آن است كه از نظر ميزان پروتئين قابل توجه بوده و فسفر آن نيز بالاتر از يونجه مي‌باشد. از نظر ميزان درصد ماده آلي و الياف خام نيز مشابه ساير خوراك‌هاي علوفه‌اي-به‌‌ويژه يونجه- بوده و بنابراين انتظار مي‌رود قابليت هضم آن نيز نسبتا مورد توجه باشد.  با توجه به استفاده خارشتر در تعليف دام و البته استفاده جنبي در توليد عسل، مي‌توان به توسعه دو صنعت دامداري و زنبورداري و جايگزيني يونجه در خوراك دام‌هايي مثل شتر، بز و گوسفند و بهره‌وري بيشتر مخصوصا در شرايط فعلي كشور اميدوار بود.

مزاياي خارشتر نسبت به يونجه

• ميزان نياز آبي حداقل يك سوم نسبت به يونجه و قابل كشت و توسعه در مناطق كم آب و رو به بياباني شدن

• هزينه كاشت و نگهداري بسيار كمتر از يونجه با توجه به هزينه‌هاي كمتر در مرحله كاشت و داشت

• قابليت ماندگاري بيشتر نسبت به يونجه با توجه به ساختار گياهي خارشتر

• چند وجهي بودن خواص خارشتر جهت استفاده در صنايع دامي، توليد عسل و طب‌سنتي

• همانند يونجه داراي خاصيت تثبيت نيترون است ولي يونجه قابليت كاشت در مناطق خشك را ندارد

• كاربردهاي اكولوژيكي-تثبيت خاك و مقابله با فرسايش بادي-

تاثير در صنعت دامپروري

درصورتي كه بتوان خارشتر را در خوراك دام به‌عنوان جايگزين حتي به‌عنوان مكمل قرار داد، مي‌توان به كاهش هزينه تمام شده فرآورده‌هاي دامي ازجمله لبنيات و گوشت اميد داشته و بتوان رفاه اقتصادي در بخش دامداري كشور را نيز فراهم آورد.  تقويت ساختارهايي كه در توليد خوراك دام و طيور فعاليت دارند و ترغيب آن‌ها به استفاده از اين گياه پرارزش در ساخت خوراك دام، مي‌تواند به‌عنوان موتور محركه توسعه كشت و توليد خارشتر باشد.

بدين ترتيب، الگوهاي ذيل براي توسعه را پيشنهاد مي‌دهد:

• توليد مبتني‌بر قرارداد توليدكنندگان خوراك دام با كشاورزان و در ازاي آن هدايت حمايت‌هاي حاكميتي به سمت اين فعالان.

• حمايت از پرورش‌دهندگان صنعتي شتر در مناطق بياباني به‌منظور بهره‌برداري از مناطق بياباني در قالب قراردادهاي بلندمدت به‌منظور مبارزه با بيابان‌زايي و توسعه كشت.

• فعال نمودن مجتمع‌هاي كشت و صنعت بزرگ كشور-كه در صنعت دامپروري هم فعال هستند- براي توليد خارشتر و استفاده آن به تناوب در جيره غذايي گاو و گوسفندها به‌جاي يونجه.

• حمايت از زنبورداران صنعتي براي توسعه صنعت زنبورداري؛ از طريق توسعه كشت قراردادي در مناطق در معرض بياباني شدن و اجازه بهره‌برداري و فروش كاه يا محصولات ديگر خارشتر به ذي‌نفعان پايين‌دست توسط اين فعالان.

چرا رغبت به توليد خارشتر كم است؟!

با توجه به توسعه نيافتن توليد گياهان دارويي، در حال‌حاضر، بزرگترين دغدغه موجود در سيستم ارزش خارشتر، توسعه كشت آن و الگويي براي توسعه كشت از طريق فعال كردن بخش‌هاي غيردولتي است.  رغبت در توليد اين محصول در بخش توليدي به علت نبود تقاضاي مشخص و پايداري در طرف تقاضا-شامل دامداران يا توليدكنندگان خوراك دام و طيور- به علت‌هاي ذيل وجود ندارد:

• اثبات نشدن خواص خارشتر در صنعت توليد خوراك دام براي اضافه كردن در خوراك يا جايگزيني با يونجه كه اثر ثابت شده دارد.

• نبود رغبت دامداران به خريد اين محصول به علت وجود گياه خارشتر -هر چند به‌صورت پراكنده- در مناطق بياباني كه عمده هدف توسعه خارشتر هستند.

• ناشناخته بودن خواص دارويي و غذايي به‌صورت علمي و توسعه‌نيافتن مواد و محصولات حاصل از آن در صنايع پايين‌دستي بالقوه همانند داروسازي، صنايع غذايي و آشاميدني و ... .

كليد رونق كشت و كار دست دولتي هاست

بدين‌منظور، با توجه به قابليت‌هايي كه اين گياه هم از نظر اكولوژيكي و هم از نظر اقتصادي دارد، بايد الگوي توسعه‌اي براي آن ترسيم شود كه نه تنها منابع دولتي و حاكميتي را در كمترين حد مصروف نمايد، بلكه موجب ايجاد رونق اقتصادي و افزايش تقاضا و ترويج كشت آن در مناطق مستعد توسط بخش خصوصي و غيردولتي صورت گيرد.

با بررسي‌هاي گسترده‌اي كه صورت گرفته و با توجه به سندهاي علمي كه توسعه كشت از طريق بذر را تاكنون توصيه ننموده‌اند و البته با عنايت به هزينه بسيار كمي كه توسعه كشت از طريق ريزوم دارد، پيشنهاد توليد و تأمين نهاده تكثيري از طريق ريزوم حداقل در حال حاضر نسبت به روش كشت بذري اولويت دارد.

به‌طور كل بيشترين هزينه در مرحله توليد خارشتر مربوط به بخش برداشت  8 /74  درصد و بعد از آن بخش‌هاي كاشت و داشت به ترتيب با 1 / 19 و 1 / 6 درصد در رتبه‌هاي بعدي هستند. پس مي‌توان نتيجه گرفت بيشترين مشكل در حلقه توليد در حال حاضر مربوط به بخش برداشت است كه با توجه به هزينه بردن و زحمت زياد برداشت به‌صورت دستي كه عمدتا در قالب دستمزد است، نياز به توجه ويژه در مكانيزه‌سازي فرآيند برداشت براي افزايش بهره‌وري را ضروري مي‌سازد.

ميزان عملكرد در هكتار

امكان دروي خارشتر با مور 2 با در هر سال وجود دارد، عملكرد متوسط آن در صورتي كه در فاصله بين رديف‌ها 40 سانتي‌متر و روي رديف 20 سانتي‌متر باشد، 25 تن علوفه‌تر در هكتار و 7 تن علوفه خشك است كه پس از برش مي‌بايد در محل آفتاب سايه نگهداري و پس از آن به سيلو كردن اقدام گردد. هر يك مترمكعب يك مشت يا 150 گرم نمك يددار براي خوش خوراكي و زماني كه علوفه روي هم تلمبار مي‌گردد، هر 20 سانت 10 كيلو ملاس به آن اضافه شود كه در اين صورت هر يك كيلو علوفه خارشتر معادل 2 كيلو يونجه‌تر به لحاظ مواد غذايي، ارزش دارد.

فرآوري‌هاي پس از برداشت

فرآوري‌هاي پس از برداشت را مي‌توان در قالب دو حلقه پيش فرآوري و فرآوري جدا كرد. پيش فرآوري گياه خارشتر و ترنجبين كه محصول مشترك خارشتر و حشره زنجرك است در قالب انبارداري، ضدعفوني، بوجاري، خردكني و بسته‌بندي به‌منظور استفاده در دو نوع بازار B2B  و B2C قرار مي‌گيرد.

به‌طور كل با توجه به كاربرد در صنايع دوگانه داروسازي و خوراك دام و طيور، فرآوري‌هاي پس از برداشت را مي‌توان در دو قالب فرآوري اوليه و ثانويه تقسيم كرد.

فرآوري اوليه گياه خارشتر و محصولات خام حاصل از آن، از مرحله پس از برداشت كه محصول از مزرعه خارج مي‌شود تا زماني كه بدون هيچ تغييري در كيفيت فيزيكي محصول در بسته‌بندي براي فروش در بازار قرار مي‌گيرد و به ترتيب در قالب خوراك دام، كارگاه عرق‌گيري، توليد دارو و عسل قرار مي‌گيرد.

فرآوري ثانويه خارشتر با توجه به خواصي كه از آن در طب سنتي در درمان و پيشگيري از سنگ كليه شناخته شده، شامل توليد عرق خارشتر با استفاده از پيكره رويشي آن و توليد روغن‌هاي اسانسي از آن براي درمان بيماري‌هاي خاص در دستگاه ارولوژي بوده است. هزينه توليد عرق و اسانس خارشتر در حال حاضر با توجه به كم قيمت بودن تهيه خارشتر براي فعالان توليد عرقيات و اسانس، بسيار پايين است.

جايگزيني خارشتر و يونجه

پژوهش‌ها در بعضي از نقاط جهان نشان داده است كه خارشتر گياهي نسبتا با استعداد از نظر توليد علوفه محسوب مي‌شود كه ضمن پايين بودن توقع آبي، توان توليدي مناسبي داشته و عاري از تركيبات محدودكننده غذايي براي دام‌ها مي‌باشد. البته لازم به ذكر است كه اين گياه به‌عنوان يك منبع علوفه‌اي در بسياري از مراتع مورد چراي دام‌ها قرار گرفته و دامداران با آن آشنايي دارند.

در بسياري از نقاط كشور، كه اين گياه به‌عنوان علف هرز مزارع وجود دارد، جمع‌آوري و استفاده از آن در تغذيه دام كوچك از قديم مرسوم بوده است.

روش برداشت و نگهداري علوفه خارشتر بدين‌صورت است كه در زمان گل‌دهي و ميوه‌دهي، توسط ابزارهاي دستي-بيل و تيشه- و حتي دستگاه‌هاي دروگر، جمع‌آوري و پس از هوادهي و خشك شدن، خرمن نموده و توسط خرمن‌كوب خرد شده و براي تغذيه زمستانه دام‌ها نگهداري مي‌شود.

در زمستان پس از مرطوب نمودن و مخلوط كردن با ساير اجزاي خوراك در تغذيه دام‌ها به مصرف مي‌رسد.

خارشتر مي‌تواند در مراتع و اراضي باير كشت شود؛ تا علاوه بر استفاده‌هاي ذكر شده، مانع بلند شدن گرد و غبار شود.

اين كشت موجب خنثي كردن انتقال ذرات شن و خاك به اراضي موجود، توسط باد در حاشيه بيابان‌ها مي‌شود.

نشریه دام و کشت و صنعت - شماره  ۲۲۲ - سال ۱۳۹۷

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow