سیاستگذاری کشاورزی
با من به سازمان تحقیقات بیایید‭

سازمان تحقیقات وتوابع البته که جای نقد دارد و بیشتر این نقدها به دوران دکتر زند بر می گردد که با اشراف نداشتن آنچه در زیر مجموعه مدیریتش میگذشت یا عالمانه و آگاهانه اجازه می داد چنین شود و حاصل آن به رکود کار بیانجامد.
بخش هایی که مشمول عملیات تحقیقاتی می شدند و برنامه های ایستگاه های تحقیقاتی، بی در و پیکر بودن سیستم هیات های علمی.
با توجه به سخنرانی ماه گذشته مهندس حجتی در مراسم جشنواره معرفی ارقام گیاهی که برخی از آن‌ها یا دقیق نبود یا مرتبط به عملکرد معاون فعلی نمی شد، کارشناسان مجله دام و کشت و صنعت در یک میزگرد مروری بر سه دهه از برنامه های سازمان تحقیقات کرده اند که باهم می خوانیم.
کارشناسان میزگرد این شماره:

طرح های تحقیقاتی به گل نشسته
مهندس سید مصطفی سیدپور؛ مشاور سابق معاون زراعت وزیر‭ :‬ در زمان وزارت دکتر کلانتری که در دفتر نظارت و ارزشیابی وزارتخانه بودم یک تیم ارزیاب قوی از اساتید دانشگاهی را به کار گرفته بودیم و جمعیندی کردیم از سازمان تحقیقات، موسسات مادر تابعه سازمان و چند ایستگاه تحقیقاتی معروف که در آن موقع نقاط ضعف و ابهام زیادی را پیدا کرده بودیم و مسائلی مانند اینکه چند درصد طرح‌ها نیمه تمام رها می‌شوند یا خود مجری‌ها وسط کار بازنشسته یا منتقل می‌گردند یا به هر دلیل دیگری و سط کار، طرح بدون اینکه به نتیجه‌گیری نهایی برسد رها می‌شود و متأسفانه هیچکس هم در سازمان تحقیقات نیست که بپرسد چه بلایی سر این طرح آمده است؟ و گزارش آنرا ارائه نمودیم. 
بعضی از طرح‌ها هم به دلیل نبود اعتبار حذف می‌شد یعنی به هر دلیلی درصد بالایی از طرح‌ها به‌صورت نیمه کاره به گل می نشستند. خیلی از طرح‌ها علی‌رغم اینکه طرح به انتها رسیده بود اما گزارشات نهایی آن‌ها تدوین نشده و مجری گزارش آن را انجام نداده بود بلاتکلیف مانده بود و با همه این مسائل هیچکس هم در سازمان تحقیقات پیگیر موضوع نمی‌شد یا اینکه مجریانی بودند که هرکدام 25-20 طرح تحقیقاتی را با هم اجرا میکرد که معلوم است به همه آن‌ها نمی‌رسید. 
آن زمان از همه این مشکلاتی که وجود داشت‭  - ‬به بعضی از آن‌ها اشاره کردم‭ -  ‬لیستی را تهیه و به وزیر کشاورزی وقت، دکتر کلانتری دادیم که آن موقع وزیر در یکی از سخنرانی هایش در وزارتخانه گفته بود‭: ‬از وقتی دفتر ارزشیابی و نظارت فعال شده تازه فهمیدیم بعضی از دستگاه‌هایی که فکر میکردیم کار نمیکنند، چقدر فعال هستند و یا برعکس دستگاه‌هایی را فکر میکردیم که خوب کار میکنند اما الان متوجه شده‌ایم که چندان فعالیتی ندارند.

دنباله روی وزارت کشاورزی از وزارت کشور وتکرار بی نتیجه طرح‌های مشابه
بسیاری از مشکلات به ساختار بر می‌گردد اگر به ساختار وزارت نیرو توجه کنید براساس حوزه‌های آبریز منطقه‌بندی کرده و کار میکند اما وزارت جهاد کشاورزی دنباله‌روی وزارت کشور است.
هر جا وزارت کشوریک استان درست کرده، وزارت جهاد کشاورزی هم در آنجا یک ایستگاه تحقیقاتی ایجاد نموده. در صورتی که ایستگاه‌های تحقیقاتی ما براساس اقلیم‌های مختلف شکل می‌گرفت اما اینک ایستگاه‌های تحقیقاتی براساس زون‌های اقلیمی شکل نگرفته‌اند این مسئله باعث می‌شود که وقتی شما ایستگاهی ایجاد میکنید و محقق در آن مستقر می‌شود در نتیجه، کارهای مشابه و تکراری در آن صورت می‌گیرد. 
البته این را هم بگویم بعضی مسائل سیاسی هم تأثیرگذار هستند؛ چون وقتی یک استان، شهرستان یا بخش ایجاد می‌شود نمایندگان مجلس، فرمانداران و‭... ‬برای ایجاد ادارات مختلف فشار وارد میکنند و یک دلیلش هم این است. 
پس همه ایرادها به سازمان تحقیقات برنمی‌گردد بلکه باید ساختار‌ها و مسائل سیاسی و اجتماعی را هم در نظر گرفت از طرفی مدیریت بهره‌وری در این ایستگاه‌های تشکیل شده انجام نیافته تا کارهای مشابه انجام ندهند.

سازمان تولید مقاله
دکتر منصور صدریان؛ با سابقه اجرایی در دامپزشکی، جهاد استقلال و تحقیقات سازمان شیلات: در کشورهای پیشرفته بین 3‭-‬1 درصد کل بودجه خرج تحقیقات می‌شود. تعریفی که در دنیا برای تحقیقات می‌شود سه نوع است‭: ‬یا تحقیقات بنیادی است که خروجی آن تولید علم است و بیشتر این کار را دانشگاه‌ها انجام می‌دهند و به شکلی در حدود 25 درصد بودجه تحقیقاتی هر کشور را شامل می‌شود.
نوع دیگر، تحقیقات کاربردی است و 40‭-‬35 درصد بودجه‌های تحقیقاتی را در بر می گیرد. تحقیقات دیگری هم وجود دارد به نام تحقیقات توسعه‌ای که بالاترین بودجه تحقیقاتی را به این اختصاص می‌دهند. 
متأسفانه تحقیقات وزارتخانه جهاد کشاورزی که باید کاربردی و توسعه‌ای باشد می‌رود به سمت تحقیقات بنیادی یعنی تولید مقاله سوق داده شده و مقاله‌ها هم به کتابخانه‌ها می‌رودکمتر و اثری ازآنها در مزارع و مراکز تولید هست 

سواری گرفتن وزارت علوم ازتحقیقات و رواج فساد علمی 
تحقیقات در برنامه اول توسعه خوب کار میکرد ولی متأسفانه یک فضایی به نام اعضای هیأت علمی و اعضای غیرهیأت علمی ایجاد شد و کل ساختار حقوقی سازمان تات را از وزارت جهاد کشاورزی جدا کردند و به وزارت علوم بردند. 
آیین‌نامه‌ای که شامل تحقیقات‌ها در وزارت جهادکشاورزی می‌شود، آیین‌نامه وزارت علوم است یعنی کسانی که استخدام شده بودند تا برای وزارتخانه کار کنند، یک ماهیت دیگری به آن دادند و آن ماهیت وزارت علومی بود و این کار بزرگ‌ترین اشتباه استراتژیک در وزارتخانه و سازمان تحقیقات بود.
یعنی محققان و در واقع اعضای هیأت علمی سازمان تحقیقات رفتند به دنبال مقاله و تعدد آن؛ چراکه ارتقا، ترفیع و استمرار هیأت علمی آن‌ها بستگی به تعداد مقالات داشت. 
یعنی هیأت ممیزی که آن‌ها را سطح‌بندی میکرد و اتفاقاً خود وزارت علوم هم بود براساس تعداد مقالات عمل میکرد و این خودش یک علت است که تحقیقات ناکارآمد شدند و از طرفی فساد علمی هم رواج پیدا کرد. 

اهداف شخصی برخی اعضاء هیات علمی
این موجب شد اهداف به جای اینکه در راستای اهداف سازمان باشد به سمت اهداف شخصی پیش رفت تا جایی که کلاً سازمان تحقیقات از وزارتخانه فاصله گرفت. 
اینک با این شرایطی که پیش آمده جبرا باید این سازمان را کلاً به وزارت علوم بدهند یا آن را به ماهیت اصلی خودش برگردانند. 

قطع ارتباط تحقیقات با بخش اجرا
فراموش نکنیم موسسات تحقیقاتی ما محصولی، موضوعی یا جغرافیایی هستند. بنده از برنامه اول توسعه در سازمان شیلات بودم. برنامه اول پیشرفت خیلی خوبی داشت. برنامه دوم و سوم هم خوب بود. یعنی تحقیقات شیلات زیر نظر سازمان شیلات بود و ما از سازمان شیلات حقوق می‌گرفتیم. اما وقتی از سازمان شیلات منفک و به سازمان تات منتقل شدیم ارتباط ما کلاً با سازمان شیلات قطع گردید. یعنی با بخش اجرایی ارتباط نداشتیم. 

رهبر تحقیقات و اشراف کامل
مهندس تیرداد مهرداد؛ بازنشسته وزارتخانه در بخش دام و طیور: در بخش تحقیقات دام و طیور که من اطلاع دارم، یکی نگهداری موجودات و دیگری استفاده‌های تحقیقاتی از آن بسیار پرهزینه است و معمولاً هم در نیمه راه به دلایلی مواردی مانند بیماری‌ها و‭... ‬یک مسائلی ایجاد می‌شود که خیلی از نتایج را به ابهام میکشاند. 
در زمان قبل از انقلاب موسسات تحقیقات یک سازماندهی خاصی داشتند. یک نفر در رأس آن قرار می‌گرفت که به آن رهبر تحقیقات می‌گفتند که اشراف کامل بر تمام شاخه‌های کار داشت و اکثراً هم فارغ‌التحصیلان ورزیده و صاحب عنوان از دانشگاه‌های معتبر دنیا بودند و حتی بعضی از آن‌ها هم در آنجا صاحب کرسی بودند و این رهبرها تعدادی محقق در اختیار داشتند یعنی محققین زیردست رهبر فعالیت میکردند و باید شاخه‌های مختلف تحقیقاتی ایجاد نمودند وروی آن تحقیق میکردند و پژوهشگرهایی هم زیردست محقق‌ها کار میکردند که اکثراً یا دارای دکترا بودند یا فوق لیسانس داشتند و سلسله مراتب به همین روال پیش می‌رفت تا به کارشناس‌های ارشد، کارشناس و تکنسین‌های کار، کارگران فنی و کارگران ساده می‌رسید. 

درآمدهای خاص افراد
در موسسه تحقیقات از نظر اصلاح‌نژادی روی بز، گاو، زنبور و‭... ‬به نتایجی رسیده بودیم و در حال ورود به مرحله‌ای بودیم که بعد از آن وارد حلقه‌های باز اصلاح‌نژادی می‌شد که در این مرحله باید نتایج را در اختیار مردم می‌گذاشتیم و کارشناسانی با بهره‌برداران در ارتباط باشند و نتایج آن را از بهره‌برداران بگیرند و در اختیار عموم و دانشگاه بگذارند. یکی از کارهایی که سازمان دامپروری آن زمان همین موضوع بود اما متأسفانه آن کارها ادامه پیدا نکرد. 
به نظر من اینکه الان وزیر می‌گوید حرف درستی است. سازمان تحقیقات تبدیل به یک سازمان بزرگ شده که پست و عنوان دارد و خودش را به وزارت علوم هم وصل کرده و درآمدهای خاص افراد مدنظر است اما از دیدگاه اقتصاد ملی هیچ خروجی ندارد.

سیدپور‭: ‬فساد در وزارتخانه و فرار به جلو
موضوعی که مهندس حجتی در مورد ناکارآمدی تحقیقات بیان کرده درست است و قبل از ایشان هم بین صبحت‌هایمان بیان می‌شد متأسفانه مشکلی که در کشور ما وجود دارد، مسئولین ما شده‌اند منتقد که اصطلاحا به این نوع رفتارها می‌گویند فرار به جلو یعنی به جای اینکه یک مسئولی پاسخگو باشد، خودش منتقد می‌شود. 
البته در زمان وزرای قبلی هم این وضعیت بوده و الان هم این مسئله وجود دارد و عرض میکنم فرار به جلو است و این مسئولان به جای اینکه پاسخگو باشند نقد میکنند مثلاً هر کدام از وزرا که بعضاً 13‭-‬8 سال وزیر بوده‌اند باید بیایند نسبت به عملکردشان پاسخگو باشند وقتی که شما در صدر این وزارتخانه بودید و اختیارات قانونی هم داشتید چه اقدامی کرده اید که وضعیت بهبود پیدا کند و به این شرط نرسد؟ وگرنه بیان مشکلات که هنر نیست. 

آقای وزیر؛ می دانستید وکاری نمیکردید؟
الان باید سوال شود شما که 7 سال است وزیر هستید‭  - ‬حالا با دوره قبلی ایشان کاری نداریم‭ -  ‬بعد از 7 سال تازه بگوید تحقیقات من کارآمد نیست یعنی تازه متوجه این مسئله شده‌اند؟ یا بگویید در وزارتخانه من رانت و فساد و تیغ زنی وجود دارد. اما اگر بگوید از اول هم می‌دانستم باید پرسید پس چرا کاری نکردید؟ اگر ایشان بگوید که دست من به هر دلیلی بسته بوده پس حالا چرا از معاونش ایراد می‌گیرد؟ 
همانطور که قبلا بیان کردم مشکلاتی که در بخش تحقیقات کشاورزی مملکت داریم یکی بر می‌گردد به مشکلات ساختاری. یعنی ساختارهای هم عرض و موازی و درهم ریخته‌، سازمان تحقیقات، موسسات تحقیقاتی مادر، موسسات تحقیقات محصولی داریم و این‌ها خیلی وقت‌ها با هم تداخل و موازی کاری دارند. 
در سازمان تحقیقات یکی بحث مشکلات ساختار است که باید حل شود، مشکلات مربوط به مقررات و قوانین و دستورالعمل‌ها، ارتقای هیأت علمی‌ها، بحث مقالات و این‌ها باید حل شود. 
محقق ما، در بخش کشاورزی یک وظیفه دارد و اساتید دانشگاهی وظیفه دیگری دارند اما آمدیم این‌ها را هم سو کردیم ولی اگر می‌خواهیم خروجی مناسبی داشته باشیم باید این اصلاحات انجام شود. 
بحث دیگر مشکلات اجرایی طرح‌های تحقیقاتی است الان متناسب با محققان، کارشناس و تکنسین کافی در اختیار بخش تحقیقات نیست یعنی الان محقق وجود دارد و کارگر و حلقه‌های بین این‌ها خالی است. 
در حال حاضر برای هر طرح تحقیقاتی یک مجری و یک کارگر داریم. به مجری می‌گویی چرا این طرح مثلاً این جور شده؟ می‌گوید کارگر حرف مرا گوش نکرد و من نتوانستیم طرحم را به نتیجه برسانم در صورتی که یک محقق باید زیردستش کارشناس، تکنسین و بعد کارگر باشد که این زنجیره الان وجود ندارد.

دور شدن محققین از تاثیرگذاری در ترویج
یک مشکل دیگر که به وجود آمده مسئله ترویج یافته‌های تحقیقاتی است برای اینکه محقق در انتقال یافته‌ها هیچ نقشی ندارد یا علاقه‌ای به ایفای نقش ندارد. محقق یک طرح تحقیقاتی انجام داده حال نتیجه را طی یک نامه‌ای می‌فرستد به معاونت ترویج سازمان تات و معاونت ترویج هم طی یک نامه دیگر از استان‌ها می خواهند که این را اجرا کنند. یعنی خود محقق که کار کرده و زیر و بم این تحقیق را می‌داند، نقش موثری در ترویج آن ندارد. 
در چنین شرایطی محقق حتی به عیب کار خودش هم نتواند پی ببرد. وقتی که طرح در مزرعه اجرا می‌شود دیگر محقق از آن بی‌خبر است و نمی‌تواند عیوب آن را شناسایی و رفع کند. 

ضرورت واگذاری مراکز خدمات
به بخش خصوصی
اساساً استراتژی‌ها یک جاهایی اشتباه است. چند سال پیش خود وزارتخانه تأکید میکرد که باید در مراکز خدمات بخش دولتی را تقویت کنیم. یعنی یک هرمی درست کنیم که قاعده هرم در روستاها و مراکز خدمات بزرگ باشد. 
این به نظر ما جواب نداده، چرا که مراکز خدمات و دهستان را باید به بخش خصوصی بدهیم دولت باید در سطح شهرستان یک اداره برنامه‌ریزی و نظارت داشته باشد و کار را به بخش خصوصی بدهد. در بخش تحقیقات هم همین موضوع وجود دارد. 

تحقیقات محروم از بخش خصوصی‭!‬
در بخش تحقیقات صحبت از بخش خصوصی کردیم الان در مورد همین 6 سال اخیر صحبت میکنیم. ما چند واحد یا شرکت تحقیقات بخش خصوصی ایجاد کرده‌ایم؟ 
تعداد زیادی از بخش‌های تولیدی در قالب تعاونی و تشکل‌های بزرگ هستند که باید واحد تحقیق و توسعه داشته باشند و باید حمایت شوند و بخش تحقیقات دولتی باید هدایت کنند اولی به آن توجه نمی شود.

60 هزار هکتار گلخانه، بدون بذر 
الان ما در زمینه بذر کاری تاثیرگذار انجام نداده‌ایم همین الان صحبت از توسعه گلخانه‌ها تا سقف 60 هزار هکتار است ما کلاً بذرمان را به خارج وابسته هستیم. فقط کافی است که از نظر بذر ما را تحریم کنند همه چیز روی هواست. 
چند سال پیش قرار شد ما به قوانین بخش تحقیقاتی اروپا ملحق شویم اما دیدیم که نمی‌شود، چون اگر این کار را میکردیم در تمام بذرها محدود می‌شدیم چراکه تقریباً همه بذرهایی را که ما کار میکنیم‭  - ‬حتی برخی از بذرهای بومی و ژن‌های خودمان‭ -  ‬آن‌ها ثبت کرده‌اند و ما باید برای هر بذری که می‌خواهیم کشت کنیم از آن‌ها مجوز بگیریم. 
وقتی یک پروژه تعریف میکنیم مثلاً همین طرح توسعه گلخانه‌ها که یکی از طرح‌های محوری وزارتخانه است در کنار آن نه بخش تحقیقاتی مرتبط دیده می‌شود نه بخش آموزشی و ترویج فقط به فکر توسعه هستیم. چند سال دیگر همین طرح هم مثل کشتی به گل نشسته است. 

بودجه سازمان تحقیقات صرفا هزینه حقوق و هیات علمی 
مهندس عباسی خدایی؛ بازنشسته وزارتخانه در بخش‌های دام و طیور: در کشورهای دیگر تحقیقات بودجه اش را از بازار و بخش خصوصی می‌گیرد و نتایج تحقیق بلافاصله در مزرعه اجرا می شود یعنی کشاورز می‌رود پول خرج میکند تا در یک موضوعی برای او تحقیق کنند. 
مثلاً یک بیماری شیوع پیدا میکند بخش خصوصی با آن درگیر می‌شود، می‌رود و سفارش می‌دهد که روی این موضوع تحقیق کنند. 
الان سازمان تحقیقات کشاورزی آنقدر گسترده شده که هر بودجه و پولی که به آن بدهند فقط باید به کارکنان خودش به‌عنوان حقوق و دستمزد بدهد و پولی برای تحقیقات باقی نمی‌ماند. 
بسیاری از تحقیقات بین راه، رها شده‌اند از جمله کارهایی روی دام‌های بومی انجام داده‌ایم اما آن‌ها را پیگیری نکرده‌ایم تا به نتیجه برسند. آنوقت خیلی راحت می‌رویم از خارج یک دام وارد میکنیم که تبعات آن بعدا معلوم می شود ولی هیچ تحقیقاتی روی دام‌های بومی خودمان انجام نمی‌دهیم در مورد طیور و مرغ هم اوضاع از همین قرار است. 
ر
مدیرمسئول نشریه: از این مباحث دو نتیجه حاصل شد‭: ‬یکی اینکه سازمان تحقیقات تبدیل به یک شیر بی‌دم و یال و اشکم شده که نه وزارت جهاد کشاورزی روی آن اشراف کامل دارد و نه وزارت علوم و تحقیقات و باید در اختیار یک وزارت قرار گیرد تا شاید تکلیف هیات‌های علمی، موسسات تحقیقاتی‌، تجاری سازی تحقیقات و‭ ... ‬تعیین تکلیف شود.
موضوع دوم اینکه؛ تحقیقات بدنه‌ای که نقش دانش بنیان دارد باید به دانشگاه‌ها منتقل شود و آن قسمتی را که نقش کاربردی دارد به بخش خصوصی سپرده شود تا قابل بهره برداری باشد. نهایتا تحقیقات توسعه ای در اختیار وزارت جهادکشاورزی قرار گیرد. 
ضمن اینکه مواردی که آقای حجتی عنوان میکند صحبت امسال و پارسال نیست بلکه وزرای قبل از ایشان هم عنوان کرده‌اند و به آن اذعان داشته‌اند اما هیچ وزیری درصدد چاره سازی و دفع علت برنیامد. 

ماهنامه دام و کشت و صنعت- شماره ۲۳۳ - شهریور ۱۳۹۸

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow