صنعت دام و طیور و آبزیان
پرورش گوسفند - قسمت اول

مقدمه 

تلفیق دانسته‌های علمی با امکانات عملی، از مهم‌ترین عواملی است که پیشرفت در هر فعالیت تولیدی و اقتصادی را تضمین می‌کند. این امر به‌‌ویژه در برخی از رشته‌های تولیدی مانند فعالیت‌های دامپروری و بخصوص گوسفندداری حائز اهمیت است.
یادآوری این نکته ضروری است که اگرچه در اکثر کشورهای دیگر، گوسفندان بیشتر ایام سال را در محیط آزاد و در فضای باز به سر می‌برند‭  - ‬روش آزاد‭ -  ‬اما در فصل زمستان و شرایط نامساعد هوا، به هر حال در محیط بسته و در داخل جایگاه‭  - ‬روش بسته‭ - ‬ نگهداری می‌شوند.
به علاوه در روش سنتی دامداری ایران به استثناء بعضی موارد، اکثر گوسفندان در روز به چراگاه یا مراتع فرستاده می‌شوند و اغلب عصرها با توجه به شرایط جوی - ‬باد و باران‭ - ‬ به جایگاه یا آغل باز می‌گردند.
باید توجه داشت که مراقبت از گوسفند، به‌‌ویژه میش‌ها در هنگام زایش و مراقبت از بره‌های آنان و همچنین نگهداری گوسفند به منظور پرواربندی با استفاده از جایگاه صورت می‌گیرد.
مسئولیت تولید به عهده مدیر است؛ چنانچه مدیران دوراندیش بوده و پشتکار داشته باشند، آن دامداری حداکثر راندمان را خواهد داشت. مدیر باید نسبت به تعویض به موقع وسایل، زمان کشتار دام، خرید دام و بازاریابی مناسب تصمیم بگیرد.
یک مدیر دامداری باید علاوه بر مسلط بودن به دانش مدیریت، به امور تخصصی در دامداری آشنا باشد. پرورش گوسفند و بز نیاز به جایگاه و تجهیزات زیاد و پرخرج در مقایسه با گاو و طیور ندارد. با این که سیستم‌های پرورش گوسفند متنوع و متعدند اما به‌طور کلی در هر سیستم پرورشی ضرورت دارد گوسفند از تأثیر سوء عوامل نامساعد آب و هوایی محافظت گردد. 

محاسن پرورش گوسفند 

• گوسفند یک حیوان نسبتاً خوش بنیه‌ای است که آب و هوای متغیر و خشک را تحمل می‌کند و با فقیرترین علوفه رشد خود را ادامه می‌دهد؛
• به وسلیه گوسفندان می‌توان زمین‌های نامرغوبی که برای کشت و زرع مناسب نیست را با ایجاد مرتع مصنوعی مورد استفاده قرار داد؛ 
• گوسفند در مقایسه با سایر دام‌ها به جیره نگهداری کمتری احتیاج دارد و بیشتر غذایی را که دریافت می‌کند صرف تولید رشد و نمو خود می‌نماید. به همین سبب در بیشتر کشورهای دنیا از نقطه نظر اقتصادی در رتبه اول قرار دارد؛ 
• انواع فرآورده‌های گوسفند را در تمام طول سال می‌توان به بازار عرضه کرد. به همین جهت دامدار کمتر با مشکلات مالی مواجه می‌شود؛
• برگشت سرمایه نسبتاً سریع است. به‌عنوان مثال بره را در 3 ماهگی یعنی 8 ماه پس از آبستنی می‌توان فروخت؛
• عادت گوسفند از نظر دفع فضولات و به‌‌ویژه در نقاط مرتفع، چراگاه و مرتع، باعث تقویت و کوددهی خاک می‌شود؛
• پشم حاصله را می‌توان به راحتی انبار و در زمان مناسب به بازار عرضه کرد. یا به مسافت‌های دور فرستاد؛ 
• چربی خالص پشم‭ - ‬لالولین‭ -  ‬که از پساب حاصل از شستشوی پشم به‌وسیله روش‌های شیمیایی جدا می‌گردد به‌عنوان مخلوط‌کننده کرم‌های آرایشی و طبی استفاده می‌گردد. 

معایب

• گوسفند معمولاً از نظر حیوانات مهاجم در معرض خطر است؛ 
• گوسفند در برابر آسیب‌ها و بیماری‌ها و به‌‌ویژه عوارض انگلی نسبت به سایر دام‌ها بیشتر حساس است؛ 
• حرفه چوپانی از نظر اجتماعی چندان چشم‎گیر نیست و به همین جهت سیستم چوپانی پرورش گوسفند معمولاً با کمبود افراد مجرب مواجه است؛ 
• الیاف مصنوعی که از ترکیبات شیمیایی و رزین تولید می‌شود می‌تواند به‌عنوان جایگزین پشم با آن رقابت نماید. 

شرایط عمومی جایگاه دام 

گوسفند و بز نسبت به رطوبت و کوران هوا حساس است. بنابراین بایستی در ساخت جایگاه این موضوع را مدنظر قرار داد.
جایگاه دام بایستی شرایط زیر را داشته باشد: 
• محل جایگاه باید از خانه‌های مسکونی فاصله داشته باشد. اما این فاصله نباید به اندازه‌ای باشد که دامدار در نگهداری دام دچار مشکل شود. محل‌های پست و مرطوب برای احداث جایگاه مناسب نیستند اما هرگاه در نقاط مرطوب جایگاهی برای گوسفند ساخته شود، باید با زهکشی اطراف جایگاه به خشک‌ کردن آن کمک کرد؛ 
• زمینی که برای جایگاه دام انتخاب می‌شود باید از زمین‌های اطراف بلندتر و یا هم‌سطح آن باشد تا از ورود آب‌های جاری به محل نگهداری دام‌ها جلوگیری شود. به‌‌ویژه باید توجه داشت که جایگاه را به هیچ وجه در نقاطی که ممکن است در مسیر سیل قرار گیرد بنا نساخت. برای اینکه کف جایگاه کمی بلند باشد می‌توان قبلاً یک طبقه سنگ درشت چید و روی آن را پوشاند؛ 
• ساختمان جایگاه دام باید طوری ساخته شود که از نور خورشید به مقدار زیادی استفاده شود. تابیدن نور خورشید به بدن دام‌ها و جایگاه بسیار مفید است؛
• برای جلوگیری از انتشار بیماری‌ها، ساختمان جایگاه باید طوری ساخته شود که از وزش‌ باد‌های فصلی به داخل جایگاه جلوگیری شود‭  - ‬برخلاف جهت وزش بادهای موسمی‭  . - ‬همچنین مسیر وزش باد همیشه از طرف خانه‌ها به سمت جایگاه می‌باشد. برای مقابله با باد شدید می‌توان از بادشکن استفاده کرد بادشکن را می‌توان با مصالح ساختمانی و یا به کمک درختکاری در اطراف محل جایگاه یا با استقرار نی‌های بلند تا ارتفاع 2 متر بنا کرد؛ 
• جایگاه باید به گونه‌ای احداث شود که بتوان رطوبت و درجه حرارت آن را کنترل نمود؛ زیرا گوسفند در برابر هوای گرم و مرطوب حساس است و در نتیجه میل به تغذیه در او کاهش می‌یابد؛ 
• محل جایگاه باید به گونه‌ای انتخاب شود که به راحتی به انبار علوفه دسترسی داشته باشد؛ 
• دیوار، سقف و کف جایگاه در صورت امکان از موادی مانند سنگ، آجر و سیمان ساخته شود تا امکان زندگی حشرات و میکروب‌ها در جایگاه کم و تمیز کردن و ضدعفونی کردن راحت‌تر باشد؛
• کف جایگاه باید محکم و بادوام، غیرقابل نفوذ و غیرلغزنده باشد؛
• باید تعداد دام‌ها و بزرگی جایگاه با هم هماهنگ باشد. به عبارتی تعداد دام‌ها با مساحت جایگاه تناسب داشته باشد. 

جایگاه و تجهیزات لازم برای پرورش گوسفند 

پرورش گوسفند در مقایسه با پرورش گاو به تجهیزات و امکانات کمتری احتیاج دارد و در اکثر کشورهای دنیا گوسفندان در بیشتر ایام سال به‌صورت آزاد پرورش می‌یابند. فقط در فصل زمستان و ایام نامساعد هوا در محیط‌های بسته به سر می‌برند.
گوسفند، حیوانی است که تنها از کوران، باد و رطوبت نامناسب رنج می‌برد و در برابر بسیاری از تغییرات جوی بردبار و مقاوم است‭ . ‬آب، نیاز اولیه است و در احداث جایگاه باید به دسترسی آسان آب توجه داشت. 

آغل‭  - ‬محیط بسته‭ -  ‬

تقسیمات داخلی آغل باید به گونه‌ای باشد که بتوان آن را با توجه به نیاز و شرایط تغییر داد. مثلاً اگر دامدار مایل باشد فضایی برای نگهداری گوسفندان داشتی فراهم کند، با اندکی تغییرات این خواسته فراهم آید. از جمله مسائلی که باید در نظر داشت عبارتند از: دیوارچینی مناسب برای جلوگیری از رشد هرگونه انگل، کف‌سازی محکم، بادوام، غیرقابل نفوذ و غیرلغزنده، سقف سبک، ارزان و غیرقابل نفوذ برای جانوران، بهاربند با حصاربندی مناسب که همان حیاط آغل است، وسایل غذاخوری مدرن و کارآمد، نور و تهویه مناسب.
به هرحال در اجرای عملیات ساختمانی باید سعی نمود تا آغل از هر لحاظ محکم و غیرقابل نفوذ و عایق و محفوظ ساخته شود و این عملیات به گونه‌ای نباشد که به واسطه صرفه‌جویی‌های غیرضروری، جایگاه ساخته شده مرتباً نیاز به تعمیر و تقبل هزینه‌های اضافی پیدا کند.
به همین جهت در اجرای عملیات ساخمتانی باید به نکات زیر توجه داشت: 
پی‌ریزی‭:‬ پی، در ساختمان‌های آجری، از شفته آهک و در ساختمان‌های نسبتاً سنگین از بتون تشکیل یافته؛ 
دیوارسازی‭:‬ مصالح به کار رفته نسبت به موقعیت محل متفاوتند و معمولاً عبارتند از: سنگ، آجر، بلوک‌های بتنی، ایرانیت، چوب، تخته چندلا و کاهگل و خشت. در اجرای عملیات دیوارسازی باید دقت نمود که لااقل قسمت‌های پایینی دیوار از آجر و سیمان و به‌طور کلی از مصالح سخت و قسمت‌های بالایی از مصالح سبک ساخته شود.
به علاوه باید دانست که جدار داخلی دیوار باید فاقد هرگونه شکاف و درز باشد؛ زیرا این گونه نقاط محل مناسبی جهت اختفای کنه‌ها و سایر حشرات خواهند شد.
بهتر است تا ارتفاع یک متری جدار داخلی دیوار را سیمان اندود کرد تا بتوان عملیات ضدعفونی و شعله‌افکنی را به نحو احسن انجام داد؛ 
کف جایگاه‭:‬ کف باید محکم، بادوام، خشک، غیرقابل نفوذ و غیرلغزنده و همچنین به گونه‌ای باشد که بتوان آن را به آسانی تمیز و ضدعفونی کرد. 

کف جایگاه به شکل زیر ساخته می‌شود: 
کف‌های معمولی‭:‬ تمام کف جایگاه را پوشش می‌دهد و دارای انواعی از جمله: پوشش با آجر، پوشش با آسفالت، پوشش با سیمان و پوشش بتونی است. مساحت لازم برای آغل با کف معمولی برحسب تعداد گوسفندانی که نگهداری می‌شود متفاوت است که در جدول مشخص شده است‭:‬

ویژگی‌های آغل‭  - ‬محیط بسته‭ -  ‬


سقف جایگاه‭:‬ مصالح مورد استفاده برای سقف عبارتند از سفال، آجر، سنگ، خشت و تخته‌های نازک. معمولاً در جایگاه‌های بسته از تیرآهن و آجر و در جایگاه باز از ایرانیت و ورقه‌های فلزی استفاده می‌شود.
لازم به ذکر است که باید از ایجاد سقف‌های هادی حرارت مانند حلبی و آهن سفید خودداری کرد؛ زیرا اینگونه سقف‌ها به شدت گرما و سرما را منتقل می‌کنند و به‌‌ویژه در تابستان گرمای شدید ایجاد می‌کنند که برای گوسفند بسیار آزاردهنده است. بنابراین باید هرگونه سقفی که ساخته می‌شود حتی‌المقدور سبک، نفودناپذیر و عایق حرارت باشد. 
ارتفاع دیوار جایگاه یا فاصله سقف از کف جایگاه، هر قدر بیشتر باشد به همان نسبت، دام‌ها هوای زیادتری در اختیار خواهند داشت. اما گرم کردن چنین جایگاهی در زمستان بدون اشکال نیست. معمولاً ارتفاع دیوار جایگاه حدود 6‭/‬2 تا 3 متر می‌باشد؛ زیرا اولاً باید فضای لازم در جایگاه وجود داشته باشد و ثانیاً در واحدهای تولیدی بزرگ، هرگاه بخواهند از وسایل ماشینی و مکانیکی جهت برداشت کود و محصولات دیگر استفاده کنند، ورود و خروج این وسایل به سادگی امکان‌پذیر باشد. 
بهاربند‭:‬ معمولاً در فضای باز و در طرفین آغل، بهاربندهایی باید ایجاد کرد. این بهاربندها را که به منزله حیاط آغل می‌باشد، بهتر است توسط دیوارهای نرده‌ای، آجری، چوبی، فلزی یا گلی به ارتفاع حدود 2‭/‬1 متر حصاربندی نمود تا از آن‌ها بتوان به‌عنوان بهارخواب در تابستان و در اوقاتی که هوای داخل آغل خیلی گرم است استفاده کرد.
به علاوه در روزهای عادی و در مواقعی که می‌خواهند داخل آغل را تمیز و ضدعفونی کنند، گوسفندان را به جای آغل می‌توان در بهاربند جای داد. 
درب آغل‭:‬ درب آغل، فضای بهاربند و داخل آغل را به یکدیگر مرتبط می‌سازد. درب آغل باید نسبتاً وسیع و تقریباً به عرض 3‭/‬2 متر باشد تا عبور گوسفندان از آغل به بهاربند و بالعکس به سهولت امکان‌پذیر گردد.
توجه به وسعت درب ورودی آغل از لحاظ پرورش گوسفندان داشتی و نگهداری میش‌های آبستن ضرورت دارد؛ زیرا در غیر این صورت ممکن است به علت فشار میش‌های آبستن در هنگام عبور از درب آغل، دامدار با مشکل سقط جنین مکانیکی مواجه گردد.
برای این منظور بهتر است از درب‌های ریلی استفاده شود تا بازوبسته شدن آن سریع باشد. فضای بهاربند با فضای داخلی مزرعه، به وسیله درب دیگری که به سمت بیرون باز و بسته می‌شود، ارتباط می‌یابد. این درب نیز که در واقع مدخل اولیه جایگاه است باید از وسعت کافی برخوردار باشد و معمولاً به شکل نرده‌ای است.
در نقاطی که گندیدگی بین دو سم شایع و متداول است، باید در مدخل بهاربند حوضچه‌های کم‌عمقی حفر کرد و در آن محلول ضدعفونی‌کننده ریخت تا سم‌های گوسفندان در موقع عبور از آن ضدعفونی گردد. 

نویسنده: مهندس محمدرضا چمن‌آرا


ماهنامه دام و کشت و صنعت- شماره۲۳۱ - تیر ۱۳۹۸

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow