صنعت دام و طیور و آبزیان
معجزه بهره‌وری در زنجیره‌های تولید

عیدی مهندس اسکندری
به کشاورزان و همه مردم ایران:

معجزه بهره‌وری در زنجیره‌های تولید

در سال۲۰۵۰ میلادی ۷۰ درصد جمعیت دنیا شهرنشین می‌شود و تنها ۳۰ درصد روستایی باقی می‌مانند که کشور ما نیز از این قاعده مستثنا نیست. یعنی اگر امروز جمعیت ایران ۴۷ به ۵۳ درصد (نسبت جمعیت روستایی به جمعیت شهری) است؛ یعنی ۴۷ درصد مردم برای ۵۳ درصد غذا تولید می‌کنند اما در سال ۲۰۵۰، ۳۰ درصد جمعیت در روستاها ماندگار می‌شوند و برای سیر کردن خودشان و ۷۰ درصد جامعه شهری کار می‌کنند و در این شرایط، جنگ غذا شروع می‌شود.
بنابراین زنجیره تأمین غذا مبتنی بر دانش یعنی موفقیت و دارای اهمیت بسیار است. به طوریکه حاکمیت به عنوان یک وظیفه می‌تواند تأمین غذا کند.
دکتر عبدالامیر باروتکوب در سال 1366 با درجه مهندسی کشاورزی دامپروری از دانشگاه فردوسی مشهد فارغ‌التحصیل شد و تحصیلات خود را تا مقطع دکتری ادامه داد.
برخی مقالات پژوهشی وی ازجمله «اثر افزودن مکمل‌ها به شیر، بر رشد و زنده‌مانی باکتری‌های آغازگر پروبیوتیک ماست طی دوره نگهداری در یخچال» راهنمای خوبی برای دانشجویان دوره دکتری بوده است.
باروتکوب طی 5 سال مدیرعاملی صنایع شیر ایران و بنیانگذاری زنجیره تولید شیر (از تحویل شیر خام تا محصولات فرآوری شده و فرآورده‌های منطبق با استانداردهای ملی و بین‌المللی) با رعایت قوانین زیست محیطی، توانست بیشترین سهم بازار در شیر و فرآورده‌های شیری کشور را به دست آورد و سهم روزافزونی از بازار شیر و فرآورده‌های شیری جهان را به خود اختصاص دهد.
وی پس از صنایع شیر ایران، مدتی به‌عنوان مدیرعامل و عضو هیأت مدیره کشت و صنعت شریف آباد، موثر واقع شد و عملکرد موفق وی از جمله افزایش ظرفیت تولید گوشت و شیر و اقدام جهت بالا بردن میانگین گله، برنامه‌ریزی احداث گلخانه 5 هکتاری (دریافت مجوز احداث) موجب شد تا در اوایل آبان ماه امسال، طی حکمی از سوی مهندس اسکندری و با هدف توسعه کمی و کیفی هلدینگ کشاورزی، به سمت مدیرعامل هلدینگ کشاورزی کوثر منصوب شود.
دکتر باروتکوب در بدو پذیرفتن مسئولیت هلدینگ کشاورزی کوثر، موضوع طراحی زنجیره‌های تولید در شرکت‌های چهارده‌گانه هلدینگ در فضای کسب و کار را با هدف پیشگیری از خام فروشی، افزایش بهره‌وری و فرآوری در شرکت‌ها، تجمیع فعالیت‌های مرتبط و کاهش هزینه‌ها، توجه هرچه بیشتر به فرزندان شاهد در زیرمجموعه هلدینگ و ایجاد زنجیره لجستیک توزیع محصولات به‌صورت کامل و حتی اینترنتی پیگیری نمود. 
باروتکوب با دعوت از مهندس دماوندی‌نژاد (از مدیران ارشد وزارت جهاد کشاورزی که در دوره صدارت مهندس اسکندری و هماهنگ با وی، محققین دانشگاه را به کمک طلبیده بود تا زنجیره‌های تولید گوشت مرغ در کشور عملیاتی شود) برای همکاری و همچنین اتخاذ یک تصمیم سازنده، 8 زنجیره تولید را به دانشگاه سفارش داد تا پس از تکمیل در اختیار شرکت‌های مرتبط قرار گیرد: 
• ایجاد زنجیره‌ برای تولید گوشت قرمز با منشأ دام سنگین 
• ایجاد زنجیره برای تولید گوشت قرمز با منشأ دام سبک 
• ایجاد زنجیره برای صنایع و فرآورده‌های لبنی 
• ایجاد زنجیره برای طیور تخمگذار 
• ایجاد زنجیره برای آبزی‌پروری 
• ایجاد زنجیره برای سه منطقه طیور گوشتی در مناطق مختلف 
• ایجاد زنجیره برای گلخانه‌ها 
• ایجاد زنجیره برای سایر ماکیان (قرقاول، بوقلمون، کبک، بلدرچین و...)

نگاه کلان مهندس اسکندری به رونق تولید
دکتر باروتکوب در این زمینه به گروه خبرنگاران تخصصی ماهنامه «دام و کشت و صنعت» گفت: از آن جایی که معمولاً با تغییر کابینه و وزراء سیاست‌ها تغییر می‌کنند، آقای مهندس اسکندری با پذیرش مسئولیت سازمان اقتصادی کوثر و دید کلان و ملی خود در مبحث کشاورزی پس از دولت دهم، به ارتقاء جایگاه کشاورزی و تولید محصولات غذایی در کسوت ریاست سازمان اقتصادی کوثر پرداخت.
به اعتقاد دکتر باروتکوب، نگاه ملی و کلان‌نگری مهندس اسکندری به تولید بومی و ملی، به‌‌ویژه فعال کردن مجدد لاین آرین و گله‌های آن در یکی از مزارع هلدینگ می‌تواند اجداد آن را به سمت خط مادر و تولید جوجه یک‌روزه گوشتی ببرد و خدمات مطلوب پس از فروش سهم پایدار برای این خط داخلی به ارمغان خواهد آورد.
وی گفت: خوشبختانه از زمان ورود آقای مهندس اسکندری موضوع زنجیره‌ها در این سازمان با جدیت و با کمک کارشناسان و متخصصان که همگی فرزندان شاهد هستند، پیگیری شد و همکاران ما در این مبحث وارد شدند اما آقای مهندس اسکندری به‌عنوان بنیانگذار طرح زنجیره‌ها در حوزه کشاورزی انتظار پیشرفت بیشتری داشته و با توجه به سابقه و تجارب آقای مهندس دماوندی‌نژاد در معاونت امور تولیدات دامی و حرکتی که در رابطه با زیرساخت زنجیره‌ها آغاز شد از وی دعوت به همکاری نمود.
دکتر باروتکوب افزود: براساس همکاری دانشگاه علم و صنعت ایران (و سایر دانشگاه‌های تأثیرگذار در بحث زنجیره‌ها) و هلدینگ (علم و عمل) مجموعه هلدینگ اقتصادی کوثر در نظر دارد که ۸ زنجیره تولید محصولات کشاورزی و مواد غذایی را طی 2 الی 2 سال و نیم در 14 شرکت زیرمجموعه که برخی از آن‌ها به دلیل نوع فعالیت با همدیگر ادغام می‌شوند و نهایتاً به ۸ شرکت تبدیل می‌گردند، اجرا کند.
خوشبختانه از اول دی ماه سال جاری فعالیت مطالعاتی، تحقیقاتی آن آغاز شده است و باید تا پایان سال ۱۴۰۰ مطالعات و تحقیقات خود را راجع به این ۸ زنجیره کامل نماید و در اختیار این شرکت‌‌ها قرار دهد. شرکت‌‌ها نیز با توجه به نقشه راهی که خودشان با کمک دانشگاه تدوین و ترسیم کرده‌اند طرح را عملیاتی و اجرا خواهند کنند.
در این ارتباط دانشگاه علم و صنعت پیشرو مطالعات، بررسی و معرفی زنجیره‌ها در بخش‌های مختلف صنعت است و از جمله اینکه سند جامع صنعت طیور در فضای کسب و کار را در مدت ۵ سال با همکاری و مشارکت مهندس دماوندی‌نژاد در وزارت جهاد کشاورزی در زمان صدارت مهندس اسکندری در این وزارتخانه شروع کرده که نقطه عطفی برای صنعت طیور و کل زیرمجموعه‌های کشاورزی محسوب می‌شود و اینک تیم دانشگاهی در کنار مدیران هلدینگ در حال طراحی زنجیره‌هاست.

تیم دانشگاهی شامل چه تعداد نیرو است و مدت زمان همکاری چقدر است؟ 
هم اکنون پس از عقد قراداد با دانشگاه علم و صنعت، رئیس دانشگاه مسئول پیشبرد کار تحقیقات زنجیره خواهد بود. این تیم در فاز اول ۲۱ نفر محقق و در فاز دوم ۸ نفر محقق را که همگی دانشجوی دکتری و ارشد هستند را مشارکت خواهد داد. 
تحقیقات تیم دانشگاهی کمتر از یک یکسال ادامه می‌یابد و بطور کامل ۳ فاز را در فضای کسب و کار و شرکت ماهان طراحی می‌کنند. البته این تنها یکی از ۸ زنجیره در هلدینگ کشاورزی کوثر می‌باشد که از صفر تا ۱۰۰ کار را انجام خواهند داد. 
در هر صورت با جدیت این کار را شروع کردیم و سایر کارشناسان و مدیران ماهان نیز اعلام آمادگی کردند تا در این پروژه ما را همراهی کنند
توجه داشته باشید به دلیل اهمیت زنجیره‌ها، غرب تمایل ندارد ایران به این دانش تسلط پیدا کند. به همین جهت در یک مورد که درخواست دریافت و خرید اطلاعات فنی زنجیره طیور را از موسسات تحقیقات آمریکایی داشتیم نه تنها موافقت نشد که شرکت درخواست‌کننده را بلاک کردند و در لیست سیاه قرار دادند اما خوشبختانه دانشگاه علم و صنعت این حرکت را به‌صورت علمی آغاز کرد و امروز به موازات مطالعات و مشورت با مراجع دانشگاهی در حال پیاده‌سازی صورت زنجیره‌ها هم هست. 
به شکلی که شرکت‌های زنجیره شمال شرق، ماهان و مرغک در قالب طراحی و ایجاد زنجیره‌ها یعنی ورود به حوزه‌های تأمین، تولید و توزیع را به شکل مبتدی (البته با مشورت تیم دانشگاهی و تا زمانی که مطالعاتشان کامل شود) ادامه می‌دهند؛ چراکه لازم است بخشی از مسیر را طی کرده باشند و پس از تکمیل مطالعاتشان زنجیره را به شکل کامل، علمی و متناسب با شرایط بومی و بازار تنظیم شده و عملیاتی ارائه می‌نمایند.
از آنجا که در کل، این پروتکل را به شکل طراحی زنجیره‌ها با دانشگاه شروع کردیم، این تیم کل کشور ازجمله مشهد، شیراز و اصفهان و... را مورد بررسی قرار می‌دهد و تا پایان سال ۱۴۰۰ مطالعات کامل شده و در عین حال به شکل ورود تدریجی به بازار، شرکت‌های ما فعال و عملیاتی و با بازار مرتبط می‌شوند تا همه مراحل کار تکمیل گردد.

چرا ابتدا ماهان انتخاب شد؟
در ماهان که سالانه نزدیک به 50 میلیون قطعه جوجه یکروزه عرضه می‌شود با هدف پیشگیری از خام‌فروشی به دنبال زنجیره‌های تولید، تأمین، توزیع و زنجیره لجستیک بودیم. در این زنجیره سه حلقه‌ی تأمین، تولید و توزیع به طور تفکیک و لجستیک یکپارچه تعریف می‌شود. یعنی برای کل تولیدات کشاورزی هلدینگ یک زنجیره لجستیک تعریف می‌شود (که یکی از آنها ماهان است) و مجموعه سبد کالایی هلدینگ (8 زنجیره) را لجستیک در بازار توزیع می‌کند. 
کاری در حد شرکت «قاسم ایران» و در گستره توزیع سراسر کشور؛ چراکه وقتی یک هلدینگ گوشت مرغ، تخم مرغ، گوشت قرمز، گوشت سایر ماکیان (بوقلمون، کبک، بلدرچین و...) بسته لبنی، انواع و اقسام ماهی (ماهی‌های گرم‌آبی و سرد‌آبی و....) تولید می‌کند، زنجیره لجستیک وظیفه دارد که در همه جا حضور داشته باشد و به دنبال این است که همراه با عرضه‌ محصول از طریق لجستیک، به صورت اینترنتی هم عرضه صورت پذیرد.
نکته دیگر مالکیت معنوی زنجیره‌های طراحی شده است و اینکه هر ورژنی که دانشگاه به ما بدهد؛ تحت مالکیت این شرکت‌ها است و پس از گذشت چند سال با توجه به اینکه ورژن‌های جدید ارائه می‌شود، چنانچه سرمایه‌گذار، متقاضی یکی از این مدل‌ها باشد، شرکت‌های مالک ورژن زنجیره می‌توانند ورژن خود را بفروشند و نهایتاً اینکه زیرمجموعه‌های کوثر از محل فروش این اطلاعات، کسب درآمد خواهند کرد.
* * * 
اسکندری آغازگر نهضت زنجیره‌های تولید در بخش کشاورزی
مهندس دماوندی‌نژاد، نتایج تجارب و عملکرد 15 سال پیش خود با مراکز علمی و تحقیقاتی را در اختیار هلدینگ کشاورزی کوثر قرار داده و با نیرویی مضاعف در خدمت نوآوری و افزایش بهره‌وری شرکت‌های زیرمجموعه هلدینگ قرار داده است، به همین مناسبت مصاحبه اختصاصی نشریه با مهندس دماوندی‌نژاد به نظر خوانندگان ارجمند می‌رسد. 

چگونه اصطلاح زنجیره‌های تولید Integration در بخش کشاورزی ایران مطرح شد؟ 
مهندس اسکندری وزیر وقت جهاد کشاورزی آغازگر این جنبش بود تا ضمن تمرکز فعالیت‌های تأمین‌کنندگان نهاده‌ها، تولیدکنندگان محصول و توزیع‌کنندگان، بازاریابی و لجستیک، بتوانیم علاوه بر بهبود ضرایب تولید در صنعت طیور گوشتی، اقتصادی کردن این صنعت ممکن شود. این بود که دکتر باروتکوب همچون یک مجاهد خاموش، کمر همت بست تا خواسته‌های مهندس اسکندری عملیاتی و اجرایی گردد. 
در آن زمان نتایج مطالعات ما نشان داد که اگر کل کشور در ارتباط با صنعت طیور در زنجیره قرار گیرد، طیف‌های گوناگون از صنعت‌گر، تولیدکننده، دانشجو، تاجر، واسطه، تشکل‌ها، کارکنان دولتی و همه‌ی اینها درگیر این فعالیت و ساماندهی آن با نتیجه مطلوب می‌شوند. 

در سال‌های دهه هشتاد ابتکار و تدبیر مدیریتی در وزارتخانه جهاد کشاورزی موجب شد تا سالانه 80 هزار قطعه جوجه اجداد کمتر وارد کشور شود (از خروج ارز پیشگیری گردد) و در عین حال تولید محصول نیز کاهش نیابد. ممکن است در این باره توضیح دهید. 
مهندس اسکندری با نگاه جامع و اِشرافی که به امور کشاورزی داشت علاوه بر افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از خروج ارز (درحد ممکن) و ارزش دادن به تولید داخلی را مدنظر قرار می‌داد به همین جهت ما با شبیه‌سازی (Simulation) برای صنعت طیور سعی کردیم چالش‌ها را ارزیابی و اقدام به موقع صورت دهیم.
چرا؟ چون نیاز داشتیم بدانیم از تعداد جوجه‌ای که تولید می‌شود؛ چند قطعه آن به گوشت مرغ تبدیل می‌گردد و با شبیه‌سازی تواستیم بجای واردات ۳۰۰ هزار قطعه جوجه اجداد و صرف هزینه ارزی، با واردات ۲۲۰ هزار قطعه جوجه و با ضریب دقت ۹۲ درصد، همان میزان گوشت مرغ را داشته باشیم. 
چند تقاطع (اصلاح ساختار) هم در این حین ایجاد شد که یکی از این تقاطع‌ها کشتارگاه بود. دیگری آمار تخم مرغ‌های ست شده در جوجه‎کشی‌ها که رسماً 21 روز جلوتر دریافت می‌شد و بر اساس آمار تولید جوجه یک روزه و بر مبنای کشتار و تعداد جوجه‌های مادر و همچنین تعداد تخم مرغ ست شده و بر اساس مقدار کیلو گوشت مرغ حاصله، کار خود را پیش بردیم که این هم نتیجه نگاه دقیق و نظرات ملی مهندس اسکندری بود.

چه شد که با دانشگاه دولتی وارد قرارداد شدید؟
وزارتخانه در ابتدا قرارداد Simulation صنعت طیور گوشتی را با یک شرکت خصوصی منعقد کرد و پس از دو سال که تقریبا کار به نتیجه رسید، طرح به معاونت امور دام تحویل شد اما پس از حدود یکسال متوجه شدیم این برنامه شبیه‌سازی توسط شرکت طراحی‌کننده به قیمت بسیار گزاف به یک متقاضی دیگر پیشنهاد شده است که بلافاصله این طرح استراتژیک از سوی معاونت به‌صورت رایگان به متقاضی ارائه شد.
پس از این اتفاق نتیجه گرفتیم باید یک دانشگاه دولتی طرف قرارداد باشد و وزارت جهاد کشاورزی با دانشگاه دولتی علم و صنعت وارد قرارداد شد؛ در ترسیم این موضوع دانشگاه یا یک مرکز و موسسه علمی، پژوهشی دولتی مدنظر بود؛ چراکه اگر این مطالعه با شرکت خصوصی انجام می‌شد، یک ثروت چند هزار میلیاردی برای آنها ایجاد می‌گردید و مالکیت معنوی آن می‌توانست از دست دولت خارج گردد.
تجربه دیگر ما استفاده از خدمات مشاور خارجی بود و دکتر توکلی که در FAO مشغول بود بنا بر درخواست ما ایشان درصدد معرفی یک مشاور خارجی برآمد اما دو نگرانی ملی (مشاور خارجی هیچ سابقه‌ای در ایران نداشت و احتمال می‌رفت این اطلاعات توسط مشاور خارجی به بیرون درز پیدا کند) ما را از سفارش طرح به مشاور خارجی برحذر داشت.
تحقیقات بعدی نشان داد که دانشگاه علم و صنعت در حال کار روی زنجیره‌های صنعت خودرو‌سازی است که ظاهراً با زنجیره صنعت طیور و موجود زنده فاصله دارد اما با توجه به مطالعات کاربردی آن‌ها در مبحث زنجیره‌ها طی مذاکرات و جلساتی این امکان فراهم آورد که زنجیره تولید مواد پروتئینی از دام و طیور در دستور کار تیم تحقیقاتی دانشگاه قرار گیرد به همین دلیل حدود ۶ یا ۷ ماه به اتفاق همکاران در قالب یک تیم مشترک فعال بودیم و پس از آن قراردادی تحت عنوان «طرح جامع صنعت طیور در فضای کسب و کار» Integration شروع شد. 
بعد از شروع کار با هدف ملی شدن طرح به دلیل رفتار شناسی، عملیاتی و اداری و بحث‌هایی از این قبیل، تحت عنوان طرح جامع صنعت طیور کشور دیده شد و در مسیر همکاری با دانشگاه دولتی قرار گرفتیم. در ادامه اطلاعات و نتایج طرح به سفارش‌دهنده داده شد و آنها نیز پذیرفتند. 
از طرفی با توجه به اینکه صنوف و امر بازرگانی و شبکه مویرگی توزیع در اختیار وزارت صمت بود همکاری خوبی بین مرکز پژوهش‌های وزارت صمت با معاونت امور تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی برقرار بود تا زنجیره‌ها از ابتدا تا توزیع و سفره مصرف‌کننده طراحی شود.

با توجه به اینکه در کشور سابقه اجرایی، تحقیقاتی و تولیدی در مورد زنجیره‌ها وجود نداشت چگونه حرکت آغاز شد؟
خوشبختانه این تیم با تحقیق در ۵ کشور دنیا (صاحبان و دارندگان زنجیره موفق) و دیدار از واحدهای تولیدی و با هدف بومی‌سازی در ایران، کار را شروع کرد. با توجه به قطع روابط با کشور آمریکا، به آفریقای جنوبی مراجعه کردیم که نسخه کپی‌برداری شده زنجیره تولید گوشت مرغ در آمریکاست، کشور بعدی ترکیه بود که مدل آن کاملاً ایرانی است.
تایلند به دلیل مدل کاملا صادراتی مورد توجه قرار گرفت و زنجیره‌های هلند به خاطر مدل اروپائی و نهایتاً برزیل هم به‌عنوان بزرگ‌ترین صادر‌کننده گوشت مرغ دنیا در تحقیقات گنجانده شد و بعد از آن انجمن‌ شرکت‌های تولیدکننده گوشت مرغ راه اندازی و شکل گرفت. 
تیم دانشگاه علم و صنعت که قبلا روی زنجیره گندم برای وزارت مسکن و شهرسازی کار کرده بود در هلدینگ کشاورزی کوثر نیز دعوت به همکاری شد. 

سفارش وزارت مسکن و شهرسازی چه سنخیتی با گندم و کشاورزی داشت؟ 
وزارت مسکن و شهرسازی طی تحقیقاتی به نکته‌ای رسیده بود که وزارت جهاد کشاورزی از آن غافل بود و آن این بود که سالانه حدود۲۰ هزار میلیارد تومان هزینه خرید گندم، تدارکات و نیروها و حمل‌ونقل، تخلیه و بارگیری می‌شود و از سوئی بخش اعظم این هزینه‌ها مربوط به بحث جابجایی، حمل‌ونقل، سوله‌ها، انبارها، سیلوها و خرید گندم است. مسئولان وزارتخانه به این نتیجه رسیدند که در خیلی از موارد؛ گندم بی‌جهت جابجا می‌شود و برای دریافت راه‌کار عملیاتی، قرارداد منعقد شد.
جالب توجه اینکه بحث مطالعات زنجیره برنج نیز به سفارش همان وزارتخانه در این دانشگاه در دست بررسی است و از زمانی که طرح تحقیقاتی زنجیره‌ها در وزارت جهاد کشاورزی فعال شد، دانشگاه علم و صنعت نیز به این مسئله ورود کرد و در ادامه چندین پایان نامه در زمینه طیور به دانشجوها سپرده شد و دکتر تیموری در دانشگاه علم و صنعت ایران و همکاران وی بیش از پیش جذب این موضوع شدند و بحمدالله پیشرفت کار مورد رضایت مدیران ارشد هلدینگ است.
در شماره بعدی طی گفتگو با مدیران زنجیره شمال شرق (خراسان رضوی)، زنجیره‌ در حال طراحی برای این شرکت مورد بحث و تحلیل قرار می‌گیرد.

ماهنامه دام و کشت و صنعت – شماره ۲۳۷- بهمن ۱۳۹۸

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow