صنعت دام و طیور و آبزیان
دام بومی و مراتع را دریابیم

دام بومی و مراتع را دریابیم

تیرداد مهراد

بخش دوم
بخش اول را تحت عنوان ‮«‬صنعت دامپروری گرفتار سیاست‌های چالش‌برانگیز‮»‬ در شماره قبل تقدیم مخاطبان مجله نمودیم. اینک قسمت دوم و پایانی این مطالب که به بررسی سیاست‌های کلان در بخش دام سبک می‌پردازد را در ادامه می‌خوانیم:

اصلاح نژاد گاو 

اواخر دهه شصت و اوایل دهه هفتاد، کارشناسان مجرب سازمان دامپروری کشور که آن زمان زیرمجموعه وزارت کشاورزی وقت و سپس به موجب مصوبه مجلس مبنی بر تفکیک وظایف به جهادسازندگی ملحق شدند، با نتایجی که از پرورش و اصلاح دام سبک و سنگین و جنبه‌های افتراقی این دو مقوله متفاوت از یکدیگر عایدشان گردید، به این باور رسیدند که در مورد دام سنگین با توجه به اینکه گاو در یک محیط بسته و قرنطینه قابلیت پرورش و نگاهداری را دارد، در عملیات اصلاح نژاد، بهتر است از گزینه تلقیح مصنوعی و استفاده ازاسپرم نژادهای پرتولید خارجی جهت آبستنی استفاده نمود‭.‬
این روش از دهه سی از طریق بنگاه دامپروری و اداره اصل چهار ترومن معمول بود و نتایج خوب و مثبتی از لحاظ افزایش تولید شیر و ضریب افزایش وزن عاید گشت‭.‬
 با توجه به اینکه گاو را می‌توان در یک محیط بسته و قابل کنترل تیمار نمود، این روش به روش فرسایشی و غیرعلمی جهادسازندگی آن زمان که مبادرت به احداث ایستگاه‌های پرورش گاو بومی شیری از نوع گلپایگانی و سرابی نموده بود و کاری نمایشی و صرفاً شعاری را از طریق اصلاح درون نژادی عهده‌دارگشته بود، ارجحیت داشت. کما اینکه پس از تفکیک وظایف و نهایتاً ادغام دو وزارتخانه، ایستگاه‌های موصوف تعطیل و همه چیز به شرایط منطقی و معقول علمی بازگشت‭.‬

اصلاح نژاد گوسفند

اما در خصوص گوسفند تعریف کاملاً متفاوت بوده، با توجه به اینکه این نوع دام را نمی‌توان در یک فضای محدود و بسته مدیریت نمود و ذاتاً متحرک بوده و دارای قلمرو کوچ وسیعی می‌باشد. این حیوان در طی مسیر با عوارض و شرایط متنوع اقلیمی و مخاطرات غیرقابل پیش‌بینی ارضی و سماوی و غیربهداشتی درگیر می‌باشد و از طرفی عمده خوراک آن از مراتع و منابع طبیعی حاصل می‌گردد و قدرت چرا و بهره‌گیری حتی از علوفه تنک مراتع فقیر را دارد. لذا در اصلاح نژاد باید اصل بومی‌سازی را به‌ عنوان اولویت مطلق در نظرداشت؛ زیرا کاهش تلفات و بیماری ناشی از بومی‌سازی مزید بر کم‌توقع بودن دام از لحاظ تغذیه، دارو و... ‬است‭.‬
پرورش اینگونه دام‌ها را اقتصادی نموده و از دیدگاه اقتصاد ملی درسطح کلان کشور از جمیع جهات علی‌رغم احیاناً جثه کوچک‌تر، وزن سبک‌تر و نرخ زاد و ولد قلیل‌تر، پرورش دام سبک بومی می‌تواند مقرون به صرفه‌تر نسبت به نظایر خارجی آن باشد‭.‬
 به یاد بیاوریم در دهه چهل شمسی، دولت وقت در رژیم سابق تصمیم به اصلاح‌سازی و پرتولید نمودن دام سبک کرد و در راستای اجرای این تصمیم مبادرت به واردات گوسفند درشت‌جثه و پشم‌ظریف مرینوس نمود که میانگین تولید پشم آن تا پنج برابر نژادهای بومی ایرانی بوده و در آن زمان صنعت نساجی و قالیبافی در بهترین شرایط خود قرار داشت. اما به دلیل تفاوت فاحش پوشش سطح مراتع ایران با استرالیا و نیوزلند، امکان توزیع موفقیت‌آمیز آنها درسطح بهره‌برداران فراهم نشد و محل زیست این نوع و نژاد معروف دنیا از حد پایلوت مؤسسات تحقیقاتی فراتر نرفت و در ایجاد هسته‌های باز اصلاح نژادی با همکاری مردم در این خصوص توفیقی نیافتیم‭.‬
 در دهه شصت و هفتاد تا هشتاد نیز طرح تولید قوچ اصیل بومی با همکاری مردم، به دلایلی از جمله فراگیرنشدن آن و متلاشی‌شدن گله‌های محور در اثر مواردی همچون فوت صاحب گله و تقسیم گوسفندان میان ورثه و عدم همکاری ورثه با مجریان، طرح مزبور دچار آسیب شد‭.‬
سپردن کلیه امور اصلاح نژاد، هم در مورد دام سنگین که از ابتدا وجود داشت و هم در دام سبک که بعد از انحلال دفتر پرورش و اصلاح نژاد دام پیش آمد، سرنوشت گوسفندان بخت برگشته و گوسفندداری کشور به تدریج بر اساس مدل پرورش گاو تنظیم گردید‭.‬

گوسفند بومی در محاق

 اولویت به پرورش گوسفندان پرتولید و با قابلیت زاد و ولد بالا داده شد. گوسفندداری بومی دیگر مانند گذشته مورد عنایت نبوده و خشکسالی‌های مقطعی و گاه و بیگاه هم جمعیت دام سبک کشور را نسبت به گذشته بسیار تقلیل داده بود و گوسفندداری متکی به مزرعه به تدریج با پشتیبانی مرکز اصلاح نژاد در مناطق محدودی درحال مطرح شدن بود‭.‬
 گوسفندداری سنتی و گله‌داران بزرگ اعم از عشایر و روستانشینان ازحمایت‎های دولت محروم و علاوه بر اینکه سیستم بانکی نیز حمایتی از آنها نمی‌کرد، متولیان دام کشور نیز با بی‌اعتنائی به آنها، مقدمات سقوط‌شان را فراهم آوردند‭.‬
به جرأت می‌توان گفت در طی چهارده سال گذشته آنقدر که متولیان دام به پرورش طیور توجه داشتند، این توجه شامل حال دام به‌خصوص دام سبک نگردید و کار به جایی رسید که بسیاری از گوسفندداران در طی بحران تحریم و افزایش قیمت ارز با توجه به تقاضای بازار منطقه و کشورهائی نظیر شیخ نشین‌ها، عراق، ترکیه، افغانستان و پاکستان که همگی واحد پول قوی‎تری نسبت به ایران داشته و تفاضای آنها انگیزه قاچاق دام را در مرزها به آنجا رسانید که مملکت در سطح داخلی و تأمین نیازهای مردمی دچار کاهش عرضه گوشت گوسفند گردید و قیمت‌ها شدیداً افزایش یافت. 
دولت و نهادهای دست‌اندرکار، مبادرت به واردات دام زنده آن هم از نوع پیر و مریض به صلاحدید کشورهای صادرکننده که نهایت حسن استفاده را از وضعیت اضطرار و استیصال کشور ما می‌بردند نمود و این گوشت‌ها در قالب دام زنده به کشور وارد و در کشتارگاه‌ها ذبح و بسته‌بندی و به مردم همیشه منتظر!! در صف با رعایت تمهیداتی از جمله دریافت و روئیت کارت ملی ارائه می‌گردید و به گواه خریداران اکثراً از نظرکیفیت، نازل و نامرغوب بودند و قیمت آنها هم روز به روز افزایش می‌یافت‭.‬
در حال حاضر نیز هنوز آن ثبات لازم در مبحث دام سبک معمول نگردیده و آرامش به این بازار باز نگشته است که معلول تخریب زیرساخت‌های این شاخه مهم ازفعالیت‌های روستائی می‌باشد‭.‬
افزایش حبابی قیمت‌ها ناشی از کاهش ارزش پول ملی، توسعه ناامنی و سرقت فله‌ای گله‌ها، بازار فریبنده خرید در آن سوی مرزها، بی‌رغبتی جوان‌های روستائی و نسل جدید به ادامه شغل رمه‌داری که البته تا حد زیادی به دلیل قطع حمایت‌های متولیان دام کشور و سیستم بانکی، این عامل تشدید گردیده و رویای زندگی در شهرها و پرداختن به مشاغل کاذب را در جوان‌های روستائی برانگیخته و انگیزه ماندگاری در روستاها را به شدت کاهش داده است. از جمله نتایج بی‌توجهی‌ها وکم‌لطفی مسئولین است‭.‬

سخن آخر

باید تا دیر نشده مجدداً وضعیت دام سبک کشور را با تمهیداتی احیاء نمود. بحث تعادل دام و مرتع را با اعمال مدیریت صحیح چرا دوباره بازیابی کرد. از افزایش نجومی قیمت گوشت که در نتیجه واردات با ارز روز به روز افزایشی، مجال مصرف را از عامه مردم گرفته است جلوگیری کرد. 
پرداختن به گوسفندهای متکی به مزرعه نیز با حذف بهره‌گیری ازمراتع به عنوان بستر ارزان قیمت تعلیف دام، همین گرانی‌ها و افزایش قیمت‌ها را به دنبال خواهد داشت و مصرف گوشت گوسفند را معطوف به ثروتمندان و طبقات مرفه خواهد نمود و سفره حقوق‌بگیران اعم از کارمندان و کارگران و فرهنگیان را از وجود این فرآورده خالی خواهد شد‭.‬
 به علاوه اینکه این شغل از حالت عمومی و سنتی روستائی خارج و محدود به مزارع پرورش گوسفندان پربهره خارجی در شرایط صنعتی و نیمه‌صنعتی خواهد گردید که به هر حال سطح اشتغال‌زائی را محدودتر نموده و سرریز جوانان روستائی را به شهرها مهاجرت داده و به دلیل شرایط اقتصادی وخیم و توسعه روزافزون بیکاری عوامل ناامنی و تبهکاری را تشدید خواهد نمود‭.‬
توسعه گوسفندان پربهره و چندقلوزا درسطح گسترده درکشور، با استعدادهای اقلیمی و باردهی مزارع و مراتع کشور در درازمدت سازگاری نداشته و برخی از این گوسفندان مانند رومانوف که خاستگاه اوراسیائی داشته و بعضاً و ترجیحاً از فرانسه هم خریداری شده‌اند!! در صورت اختلاط با نژادهای بومی، بانک ژن اکوتیپ‌های داخلی را مخدوش و مضمحل نموده و ضررهای غیرقابل جبرانی را به بارخواهد آورد‭.‬
یک اصل را باید متولیان بخش دام به شدت رعایت نمایند و آن اینکه پرورش دام سبک باید با کمترین هزینه و قابل دسترس‌ترین منابع پایه علوفه به خصوص مراتع قرین باشد تا محصولش قابل استفاده عام گردد و وابستگی ارزی از حیث تأمین خوراک و دارو و مکمل‌ها را مانند صنعت طیور نداشته باشد. پس باید دام بومی و مراتع را دوباره دریافت. 

ماهنامه دام و کشت و صنعت - شماره ۲۳۰ - ۱۳۹۸
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow